Aletta Jacobs ‘een sterke vrouw met een warm hart’

Vandaag, op haar geboortedag, donderdag 9 februari, is op Begraafplaats & Crematorium Westerveld te Driehuis (Gemeente Velsen) Aletta Jacobs herdacht met de voltooiing van de restauratie van haar urnenmonument.

Monument voor de urn van Aletta Jacobs

Bijzonder is dat deze restauratie gefinancierd is door middel van ‘crowd funding’ van het Aletta Instituut. De voorvechtster van vrouwenrechten, Aletta Jacobs, verdient dit!

Tijdens het schrijven van ons boek Grafstenen krijgen een gezicht leerden we deze Groningse feministe kennen. Met name omdat ze in haar jeugdjaren thuiskwam bij de familie Van Uildriks. En dat linkt dan weer aan de schrijfster/vertaalster Gonne van Uildriks die begraven ligt op landgoed Veldwijk in Ermelo.

Gonne van Uildriks

Haar zus Frederike was even oud als Aletta Jacobs en als jonge vrouwen begonnen ze de strijd voor het vrouwenkiesrecht, ieder op hun eigen manier. Ze werkten, veroverden een zelfstandige positie in de maatschappij en ze kozen niet voor een ‘regulier’ gezin met kinderen zoals de meeste vrouwen in die tijd hadden.

Aletta Jacobs was de eerste vrouw in Nederland die een HBS bezocht, de eerste vrouw die universitair onderwijs volgde, de eerste vrouw die arts werd en promoveerde. Enkele spullen van deze arts zijn nog te zien in het Universiteitsmuseum in Groningen. Daar is een doktersspreekkamer van Jacobs ingericht. Jacobs heeft de geschiedenis bepaald. Decennia lang stond zij in Nederland aan het hoofd van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht. Frederike van Uildriks maakte eenzelfde statement, maar dan op journalistiek niveau.

“Men zegt dat Aletta erg streng was, maar dat is niet hoe ik haar zie. Een sterke vrouw ja, maar met een warm hart. Zij was de eerste arts die een spreekuur voor arme vrouwen hield, de eerste die voorbehoedsmiddelen voorschreef. Ze was niet elitair, maar gaf om alle vrouwen,’’ zegt Hoogleraar Saskia Wieringa, directrice van Aletta, instituut voor vrouwengeschiedenis en eigenaar van het gerestaureerde urnenmonument. “Door het monument te herstellen wordt een rolmodel geëerd,” aldus Wieringa (Bron: Aletta). ‘Geschiedenis ligt op de begraafplaats,’ zeggen wij vaak. Daarom is het zo belangrijk dat dit soort monumenten behouden blijven, zoals we ook schreven in ons boek. Toch is dit veelal afhankelijk van individuele initiatieven. Frederike van Uildriks overleed op 12 juli 1919 in het Gelderse Gorssel alwaar ze begraven werd. Haar grafsteen is bewaard gebleven omdat amateurhistoricus Eddy ter Braak tijdig ingreep. En op landgoed Veldwijk te Ermelo? Een aantal feministes liggen er begraven. Willemina van Gogh, betrokken bij de organisatie van de Eerste Nationale Tentoonstelling voor Vrouwenarbeid in Den Haag, maar ook Marie Mensing die in Kampen de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht oprichtte en artikelen schreef voor het sociaal-democratische blad ‘De Arbeid’. De grafstenen van deze dames hebben flink onderhoud nodig, ze verdienen goed geconserveerd te blijven. Ook de marmeren gedenksteen van schrijfster Gonne van Uildriks moet eigenlijk professioneel worden gerestaureerd.

Oude begraafplaats Veldwijk

Enkele jaren geleden richtten wij de Stichting Begraafplaatsen Ermelo-Veldwijk op. Deze stichting zette zich in voor het behoud en restauratie van de oude begraafplaatsen op Veldwijk. We mochten met goedkeuring van de Raad van Bestuur de begraafplaatsen weer in oude luister herstellen en het behoeden voor verder verval (www.begraafplaatsenveldwijk.nl). Dit tot grote tevredenheid van de nabestaanden, de gemeente Ermelo en de Oudheidkundige Vereniging.  Helaas kwamen zij er onlangs op terug en mogen we niet verder met onze werkzaamheden. De stichting mag geen enkele actie meer ondernemen nu de Raad van Bestuur van GGz Centraal (eigenaar van het landgoed) besloten heeft het convenant met de Stichting Begraafplaatsen Ermelo – Veldwijk te ontbinden. Men besloot  het onderhoud van de monumentale begraafplaatsen weer door de medewerkers zelf te laten doen. En dat in tijden van grote bezuinigingen! Onverstelbaar. We hadden immers de stichting opgericht omdat Veldwijk geen aandacht schonk aan het onderhoud van deze historische plaatsen! En hoe het nu verder gaat met de monumentale grafmonumenten op deze begraafplaatsen? Wij houden ons hart vast!

Oma Stien Hofsink-Brink is niet meer

Tot vanmiddag had ik nog een oma. Op zich niet zo bijzonder ware het niet dat ik (al) 53 jaar ben en m’n vader 82 jaar. Oma overleed vandaag (zaterdag 28 januari); aan het begin van de middag is ze rustig ingeslapen. Oma heeft de respectabele leeftijd heeft bereikt van 105 jaar en 238 dagen. En dat is wel bijzonder. Ik kan trots zeggen dat mijn oma tot vandaag op nummer 58 van de lijst met oudste Nederlanders stond. Een hele eer.

De laatste jaren lag oma, eigenlijk zeer tevreden, alleen maar in bed in haar aanleunwoning. Deze woning werd gebouwd toen haar jongste dochter Stijntje met haar man en gezin in haar huis ging wonen. Bewust, want dan kon oma op haar eigen stekje blijven wonen. En als het ooit nodig mocht zijn, kon zij haar moeder daar verzorgen. Dit betekent dat oma vanaf haar trouwen in 1928 tot vandaag op dit plekje aan de Hessenweg in Heemse heeft gewoond. De oude boerderij (aan de toen nog Ommerweg) is in 1959 vervangen door de huidige woning.

Oma kwam uit Lutten waar ze op 4 juni 1906 werd geboren in een eenvoudig boerengezin. Ze was het derde kind van het elftal van Hendrik en Derkje Brink-Schoenmaker. 

Jan en Stien Hofsink in 1928

Opa (Jan Hofsink; 19-10-1900) en oma trouwden op 7 december 1928 en kregen tien kinderen. Opa had een aannemersbedrijf en oma deed het huishouden én daarnaast allerlei werkzaamheden die bij het hebben van een eigen zaak hoorden. Omdat er veel familieleden (broers en zussen) van beiden naar Canada emigreerden moest het er een keer van komen. In 1966 gaan opa en oma voor vier maanden naar Canada, met de boot! Ze zullen daarna nog meerdere keren de oceaan oversteken.

Op 9 juni 1981 keert opa ’s morgens vroeg terug van het vissen - zijn grootste hobby - omdat hij zich niet lekker voelt. Thuisgekomen gaat hij naar bed en als oma even later gaat kijken hoe het gaat, is opa al overleden. Oma is dus meer dan dertig jaar weduwe geweest. Ik geloof dat ze nu weer bij opa is. Wat zullen ze blij zijn elkaar weer te zien.

Na het overlijden van opa krijgt oma in 1983 het verzoek om bij haar zwager en schoonzusters 50-jarig huwelijk aanwezig te zijn. Ze twijfelt, maar als ze gezelschap krijgt van haar kleinzoon, stapt ze in het vliegtuig en gaat toch.  Daarna gaat ze nog een keer in 1989 omdat haar broer Herman 80 jaar wordt. En zelfs op haar 87^e verjaardag, in 1993 gaat ze met haar dochter, voor wat de laatste keer zou worden, naar Canada.

Ze is taai, onze oma. Als ze dik in de tachtig is gaat ze nog op bezoek bij de bejaarden (!), gewoon op de fiets. Verschillende keren breekt ze daarbij wat, heupen, pols etc. maar ze knapt altijd weer op alsof ze een jonge meid is en gaat weer over tot de orde van de dag. Ze kon veel hebben, zelfs haar laatste jaren in bed leverde haar geen enkele doorligplek op!

In 1999 wordt er een interview gepubliceerd in het blad ‘Rondom den Herdenbergh’ van de Hardenbergse Historische vereniging. Hierin kwamen vooral haar reizen naar Canada aan de orde.  (Rondom bestand van 1999 16-4 dd 18-8-09)

Als oma in 2006 honderd jaar wordt, organiseert de familie een groots feest voor haar (en voor henzelf natuurlijk). Er wordt een grote tent achter het huis neergezet, familie en vrienden worden uitgenodigd en oma is erbij!

Oma’s feest

Na een kerkdienst bevolkt de familie de tent. En oma zit als de koningin te midden van haar nageslacht. Verschillende neven en nichten uit Canada komen voor deze gelegenheid naar Nederland. Er verschijnen later zelfs artikelen over dit bezoek in Canadese kranten.

Naar aanleiding van haar honderdste verjaardag schrijft mijn vader een boek met als titel ‘De eeuw van mijn moeder’. Het is de geschiedenis van opa en oma, het gezin Hofsink, aan de hand van herinneringen, wetenswaardigheden en veel anekdotes. Er staan veel familiefoto’s in. Een echt (familie)geschiedenisboek.

Boek over oma

Als pa het eerste exemplaar van het boek op 26 november aan oma overhandigt is er uiteraard plaatselijke pers aanwezig. Maar ook het Ermelo’s weekblad schonk er aandacht aan. Tot mijn grote verbazing stond mijn oma op 5 december 2007 in het Ermelo’s Weekblad. Na het uitreiking van genoemd boek aan zijn moeder, had pa een plaatselijke journaliste bereidt gevonden hier een verhaal van te maken. Http://www.deweekkrant.nl/files/pdfarchief/ EWB/20071205/RMC_EWB-1-11_071205_1.pdf

Als oma 101 jaar is mag ze zelfs een beeld onthullen. Tweehonderd jaar geleden overleed Clara Feyoena-van Raesfelt. Ze was een Nederlandse dichteres en de belangrijkste vrouw die Heemse heeft gekend. Dat vond men een monument waard. Bij het verpleeghuis wat naar haar is genoemd, ClaraFeyoena Heem, mocht oma het monument onthullen. Oma was op dat moment de oudste inwoner van Heemse en haar geboortedatum lag het dichtst bij de sterfdatum van Clara. Tja…

In 2010 haalt oma nogmaals de krant. Ze werd betovergrootmoeder. Op 5 april van dat jaar werd Sem Pieffers geboren en was Nederland weer een vijfgeneratiefamilie rijker.

Oma de betovergrootmoeder

Oma’s kinderen trouwden en zorgden voor veel kleinkinderen die weer trouwden en ook kinderen kregen, die zelfs ook weer trouwden en kinderen kregen. Ik weet niet eens meer hoeveel het er vandaag de dag totaal zijn. Oma wel, die wist dat precies (het zijn er 230!!). En ze hield het bij, iedereen kreeg op zijn of haar verjaardag van haar een kaart. Ze had een overvolle verjaardagskalender aan de muur hangen. Maar oma is niet meer, stuurt geen kaarten meer. Al haar kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen en achterachterkleinkinderen zullen haar missen.

Oma 100 jaar omringd door een deel van haar kinderen, kleinkinderen achterenz.enz.enz.

Ze was de mater familias van de Hofsinks. Wat heeft deze vrouw in die bijna 106 jaar veel meegemaakt. Niet alleen binnen de familie en het dorp, maar ook op velerlei gebied. Hoewel wij vandaag de dag zoveel vanzelfsprekend vinden, was dat begin vorige eeuw zeker niet zo. Alles wat nu gewoon is, was er toen gewoonweg niet.

Oma was een sterke en zeer gelovige vrouw. Niet klagen maar dragen! En ook in haar laatste jaren, die echt niet haar makkelijkste jaren waren, klaagde ze nooit. Ze nam de dingen zoals ze waren en legde haar doen en laten in de handen van haar Schepper. En die heeft ze dan vandaag eindelijk mogen ontmoeten.

De dood van Theo van Gogh (1891)

Op 25 januari, nu 121 jaar geleden, overleed Theo van Gogh in het Willem Arntszhuis te Utrecht.

Theo van Gogh

Na de zware periode door het overlijden van zijn broer Vincent krijgt Theo maar geen rust. De syfilisbesmetting doet een steeds heftiger aanslag op zijn longen en geestelijk gaat het ook al niet veel beter met hem. De financiële problemen groeien hem boven het hoofd en er zijn steeds meer conflicten met zijn werkgever. Ook de spanningen met zijn vrouw Jo Bonger nemen toe. Zo zeer dat uiteindelijk Jo met hun zoon Vincent Willem naar Nederland vertrekt om rust te krijgen.                                                                                           Wanneer Vincent zichzelf met een pistool door de borst schiet, wordt opgenomen in het ziekenhuis en vervolgens overlijdt, is Theo natuurlijk bij hem. De weken na de dood van Vincent wordt het schuldgevoel voor Theo haast een obsessie. Hij kan alleen nog maar denken en spreken over Vincent. Hij krijgt nachtmerries waarin hij ’s nachts door Vincent wordt achtervolgd. Hij kan dit niet stoppen en het blijft maar doorgaan.

Het gaat mede hierdoor, steeds slechter met Theo. Begin oktober 1890 neemt hij op staande voet ontslag bij Goupil. Niet beschaafd, zoals verwacht mag worden van Theo, maar door jaren opgekropte woede, frustratie verlaat hij de zaak met veel misbaar, geschreeuw en slaande deuren. Daarna volgt een totale instorting en wordt hij opgenomen in de verpleeginrichting Dubois in Parijs. Hij ligt somber in een oud metalen bed op een kleine kamer. Hij ligt er vastgebonden. Veel kan hij zich van de opname niet meer herinneren, alleen dat hij tussen twee gespierde broeders gebracht is. Hij kan zich ook niet herinneren dat hij op het punt stond zijn vrouw aan te vallen. Hij kan zich zelfs niet herinneren wat daaraan vooraf ging. Het is een blinde vlek. Hij was zo door Vincent geobsedeerd dat hij het iedereen kwalijk nam die het niet met zijn denkbeelden eens is.

Als Jo op bezoek komt spreekt de dokter van ‘zelfmoordplannen en grootheidswanen’.  Ze schrikt hier hevig van. Na enkele dagen wordt Theo opgenomen in de privékliniek van dokter Esprit Blanche in Passy, de vermaarde kliniek waar bekende kunstenaars en rijken werden opgenomen.

De kliniek van dr. Esprit Blanche

Het blijkt ernstig te zijn met Theo. Een arts geeft zelfs aan dat het ‘met hem veel ernstiger is dan met Vincent’. Net als Vincent krijgt hij badverpleging; uren ligt hij eenzaam in het lauwe bad. Zou hij zich de brief van Vincent nog herinneren waarin deze schrijft: ‘… met in de laatste tijd twee baden van twee uur per week, is het duidelijk dat het goed kan kalmeren.’?

Hoewel Vincent meestal eenzaam in de kliniek verbleef, ontvangt Theo in het begin nog wel  bezoek. Zelfs zus Willemien komt uit Leiden om hem de groeten van moeder over te brengen. Maar het gaat slechter met Theo. Als hij niet meer wil eten wordt hij zelfs per sonde gevoed. Jo heeft het moeilijk met de opname van Theo. Ze heeft het nog moeilijker met de diagnose die de artsen haar vertellen: Syfilis blijkt de oorzaak van zijn verlammingen en dementie. Daar wil ze niet aan, dat is te schokkend.

Als Theo wat opknapt verzoekt ze de Nederlandse psychiater en schrijver Frederik van Eeden om Theo te bezoeken. Op 16 november 1890 schrijft de directeur doktor J. Meuriot ‘ik verklaar dat de heer Theodorus van Gogh, geboren 1 mei 1857 te Zundert in een opwindingstoestand met grootheidswanen en een progressieve algemene paralyse (dementia paralytica, gh) verkeert en dat zijn staat dringend voortgezette behandeling vereist in een speciale verpleeginrichting.’

Theo wordt, door tussenkomst van Van Eeden, uiteindelijk in een Nederlandse inrichting opgenomen. Onder begeleiding van twee verplegers reist Theo op 17 november met de trein naar Utrecht, hij zit in een dwangbuis, want men neemt geen enkel risico. Zijn vrouw Jo en zoon Vincent Willem zitten in dezelfde coupé van de nachttrein naar Utrecht. De volgende ochtend arriveren ze bij het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen Willem Arntsz Huis in Utrecht.

Willem Arntsz Huis te Utrecht

Theo is zeer opgewekt en verward. Praat onsamenhangend, in verschillende talen en heeft geen enkel begrip van tijd of plaats. Jo is genoodzaakt hem achter te laten en vertrekt met zoontje Vincent Willem naar haar familie.

Theo heeft meer overeenkomsten met zijn broer dan hij zou wensen. Hij leidt nu ineens hetzelfde leven als Vincent indertijd in Arles en Saint-Rémy.

Met Theo gaat het de komende dagen slechter; veel wanen en agressie, onrustige nachten en verblijf in de isoleer. Begin december wordt de negatieve spiraal wat doorbroken en wordt Theo rustiger en kalmer. Maar als de tweede week van december Jo en zuster Willemien op bezoek komen, brengt hem dit zodanig van streek dat hij weer enkele onrustige dagen heeft. De artsen vragen Jo niet meer op bezoek te komen omdat dit Theo teveel opwind. Als zij voor Kerst hem een bos bloemen laat bezorgen maakt hij die vrijwel direct kapot. Dan gaat het de eerste twee weken van januari 1891 gelukkig wat beter, echter daarna krijgt Theo toch weer een inzinking.

Het medisch dossier geeft op 20 januari nog aan dat Theo steeds wezenlozer wordt en af en toe zeer luidruchtig. Het slikken gaat moeilijker en hij moet worden gevoerd. Hij slaapt in een beschermende ‘bekleede klib’. Verdere gegevens zijn niet meer in het dossier te vinden. Als laatste wordt het dossier gesloten met de vermelding dat Theo van Gogh wordt afgevoerd als overleden op 25 januari 1891. Op de omslag van het dossier staat overigens 24 januari! Helaas ontbreekt er een officiële overlijdensverklaring waardoor Theo’s overlijden, evenals  van zijn broer Vincent, mysterieus te noemen is. Theo van Gogh is maar 33 jaar geworden. Na enkele dagen wordt Theo begraven in Utrecht.

Graf Theo van Gogh in Utrecht

Jo Bonger ziet het als haar taak om de nalatenschap van Vincent van Gogh (en daarmee ook die van haar man Theo) onder de aandacht te brengen. Ze begint met het sorteren van de vele brieven tussen Vincent en Theo (en die van andere familieleden), wat leidt tot het uitbrengen van Vincents ‘Brieven aan zijn broeder’ in 1914.

Ze draagt deze uitgave op aan de nagedachtenis van Vincent en Theo en citeert in haar voorwoord de Bijbel: ‘En zij zijn ook in hun dood niet gescheiden’.

Om dit niet alleen in woorden maar ook in daden gestalte te geven besluit ze Theo te laten herbegraven naast Vincent in Auvers.

Graf Vincent en Theo in Auvers

De rest is geschiedenis.

* met dank aan Judith Perignon

Daar is ze weer… Nog maar een keer Lies van Gogh

Vanmiddag heb ik mijn bureau maar eens opgeruimd. Het werd allemaal een beetje onoverzichtelijk. Dat kan ook niet anders na het produceren van een aantal boekjes, maar toch. Stapels papieren, aantekeningen, krantenknipsels, boeken en andere voor mijn research van belang zijnde spullen liggen er al een aantal maanden. Het wordt niet minder, alleen maar meer (en hoger). Het enige voordeel is dat mijn bureaublad niet stoffig kan worden. Overigens mag onze schoonmaakster overal komen en schoonmaken, maar niet bij mijn bureau. Ik weet er alles te liggen en als zij dan stapeltjes gaat maken…? Oeps.  Ik vond het dus tijd om rigoureus te keer te gaan. Ik kwam verschillende zaken tegen waarvan ik het bestaan niet (meer) wist. Helemaal onderop, dus op mijn bureaublad, lag een boekje. O ja, het boekje wat ik afgelopen jaar op de kop tikte.

Dichtbundel van Lies van Gogh

Een van oorsprong grijsblauw boekje met gedichten. Het is een bundel gedichten van E.H. du Quesne – van Gogh, uitgegeven in 1909 door J.F. van de Ven te Baarn. En ja, het is Lies van Gogh, de zes jaar jongere zus van Vincent van Gogh. Ik schreef al vaker op dit weblog over Lies van Gogh. Nadat ze huwde met mr. Jean Philippe Theodore du Quesne van Bruchem, advocaat en procureur in Utrecht, werd ze Elizabeth du Quesne – van Gogh.

Ik ben niet zo’n fan van Lies. Ik vind haar een beetje achterbaks. Niet vanwege het achter laten van haar dochter in Frankrijk (hoewel dat geen schoonheidsprijs verdient), maar wel hoe ze later met haar broer Vincent ‘dweepte’. Zo schreef ze een boekje ‘Vincent van Gogh, herinneringen aan haar broeder’ in 1923. Ik beschreef dit al in mijn blog van 5 februari 2011. Hierbij  plaatste ik een foto van Elizabeth op oudere leeftijd. Een bits kijkende vrouw. Maar toen ze jonger was, ongehuwd en nog onrijp, viel het nog enigszins mee. Wat mij opvalt is dat zij ook in deze bundel Vincent ‘ten tonele’ voert. ‘Woorden van den overleden kunstschilder Vincent van Gogh op zijn sterfbed tot zijn broeder gesproken willen mij te binnen komen, – il y a autre chose à faire encore, qu’à pendre– (‘Er is nog wat anders te doen dan te schilderen’)…. Ook hier weer die afstandelijkheid. Waarom niet schrijven over mijn broer? 

Voorwoord

Het gedichtenboekje bevat een kleine zeventig gedichten. Ik ben geen gedichtenkenner, dus kan niet oordelen of ze van enige kwaliteit zijn, maar ik vind het meer simpele versjes. Op zoek naar een échte recensie dus. Als ik een recensie over deze bundel lees in De Gids, het literaire tijdschrift, van 1909, dan  blijk ik er toch niet ver naast te zitten.

De recensist Carl Scharten vindt de gedichten, of eigenlijk versjes ‘goedig, och soms wel eens even liefjes of aardig, en meest met een stichtelijk toontje.’ Hij geeft nog zijn mening over haar voorwoord waarin zij aangeeft : ‘Guido Gezelle wil ik mijn meester noemen’….  Scharten zegt daar over: ‘Men kan daar niet vóór; maar wel mag men, van zijn kant, als z’n meening te kennen geven, dat deze leerlinge van ‘s meesters voortreffelijke lessen maar matig geprofiteerd heeft….’. Verderop beschrijft hij een bundel van een Vlaming, Gustaaf de Mey’s ‘kleine poëzie’. Hij vind deze bundel wel beter dan: ’de gedichtjes van Gezelle’s al te achterlijke leerlinge…’. Auw, dat doet pijn.

Het gedicht ‘Besneeuwd Kerkhof’ deed me hopen op prachtig poëzie. Een gedicht wat ik bijvoorbeeld op een winterse dag, bij het graf van haar zus Willemien op Veldwijk zou kunnen voordragen. Oordeelt u zelf:

Nu lig de stomme doodenstad                                                                                            bedolven onder paarlenschat,                                                                                                      Een kleinood werd de fijnste halm,                                                                                               En van het hek de kettingschalm,                                                                                                   of op een graf de kralenkrans,                                                                                                       die straalt met zeldzaam blijden glans.

Van struik en roos wordt tak bij tak                                                                                              te gaar een wit-koralen dak;                                                                                    Weerspieg’lend van bevroren nat,                                                                                              Zoo boog het glooiend wandelpad                                                                                             langs menig zwaarbesneeuwde zerk,                                                                                           Als nieuwgebijteld marmerwerk –                                                                                                en fladdert er te met een duif,                                                                                                     Dan is ’t of onder witte huif                                                                                                          Een doode gaat, met vreemd geschuif.

Lies van Gogh

Ik denk dat ik het toch maar niet ga doen; ik vrees dat Willemien het niets zal vinden.

Sanatorium De Hooge Riet

Er werd me enkele weken geleden gevraagd of ik een lezing/presentatie wilde geven over het prachtige gebouw De Hooge Riet. Dit rijksmonument is een paviljoen van GGz Centraal Veldwijk te Ermelo. En ja, dat wilde ik natuurlijk wel. Met alle plezier zelfs. Ik voelde het haast als een eer om de geschiedenis van dit, voor Veldwijk én Ermelo, markante gebouw uit te zoeken. Afgelopen dinsdag was het zover, ik mocht de lezing geven.

De Hooge Riet

De Hooge Riet werd in 1938-1939 gebouwd aan de ‘andere kant van het spoor’. In Ermelo betekent deze uitdrukking dat het in het dorp is (lees: maatschappij) en niet op het gestichtsterrein. Maar eerst even terug naar het begin. 

Als in oktober 1884 de Vereeniging  tot Christelijke verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders in Nederland wordt opgericht, is Stichting Veldwijk in Ermelo in 1886 het eerste gesticht wat door deze Vereniging wordt gesticht. De initiatiefnemer van deze vereniging is prof. Lucas Lindeboom. Maar zonder de bereidwillige medewerking van M.J. Chevallier, die een prachtig landgoed in Ermelo bezat, was de stichting niet in Ermelo gekomen. Het landgoed Veldwijk werd voor weinig geld aangeboden en op 4 juni 1885 werd de eerste steen gelegd, van wat later het administratiegebouw zou worden. In 1886 konden de eerste patiënten worden opgenomen en was de stichting Veldwijk een feit. Veldwijk groeit in een enorm tempo verder uit tot een flinke instelling. Paviljoen na paviljoen wordt gebouwd; de kerk in het midden. In die jaren had je als patiënt niet zoveel te kiezen. Om het Veldwijkterrein stond een hek om de maatschappij buiten en patiënten binnen te houden. Ook om de paviljoenen stonden hoge hekken.  

Maar er kwam een ontwikkeling in psychiatrisch Nederland op gang. ‘Wat nooit eerder gelukte, werd tussen de beide wereldoorlogen wel bereikt: het lukte de gestichten hun negatieve aura af te schudden en te vervangen door het veel positievere imago van het moderne ziekenhuis. Dat is vooral te danken aan de bouw van sanatoria, een nieuw type instelling dat was bedoeld voor een nieuwe categorie die zich, net als bij het reguliere ziekenhuis, vrijwillig aanmeldde in de hoop de best mogelijke behandeling te krijgen. Het sanatorium, dat zich aanvankelijk vooral op de meer welgestelde patiënt richtte, vertegenwoordigt de belangrijkste innovatie in de psychiatrie in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. In de architectuur markeert het sanatorium eveneens een doorbraak, vooral door het streven tamelijk luxe gebouwen te realiseren die de nieuwe status van de psychiatrie representeerden’, aldus Noor Mens in haar lijvig boekwerk: De Architectuur van het Psychiatrisch Ziekenhuis (2003).  

Het Noorder Sanatorium

In Zuidlaren ligt het zusterziekenhuis van Veldwijk, Dennenoord. Hier werd  in 1935 het eerste sanatorium van de Vereeniging gebouwd: Het Noorder Sanatorium. Het behoort tot de meest bijzondere gebouwen die de Nederlandse psychiatrie heeft voortgebracht. De term sanatorium betekent letterlijk ‘gebouw wat gezond maakt’. In navolging van Dennenoord werd er op Veldwijk ook een sanatorium gebouwd. Een in Interbellumstijl ontworpen gebouw van de hand van de Arnhemse architect E.J. Rothuizen (de Interbellumstijl is de stijl tussen 1900-1940 die ook de Berlage stijl, Haagse- en Amsterdamse school, Traditionalistische architectuur en/of Nieuwe Zakelijkheid werd genoemd).

Evert Jan Rothuizen

Op 20 juli 1939 vond de feestelijke opening van sanatorium De Hooge Riet plaats i.a.v. de minister van Binnenlandse Zaken Hendrik van Boeijen. Dat dit bijzonder was, blijkt wel dat de opening vermeldt werd in het  prestigieuze Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Maar ook in de in die tijd  bekende tijdschrift ‘De Stuwdam, geïllustreerd Christelijk Familie-weekblad’, stond een uitgebreid artikel over dit bijzondere sanatorium; een modelsanatorium. De naam De Hooge Riet was een herinnering aan de oude benaming van deze plek in Ermelo.  

De architect Evert Jan Rothuizen was een gereformeerde architect die verschillende opdrachten kreeg voor gereformeerde kerken, christelijke scholen en zorginstellingen. Zo dus ook De Hooge Riet. Hij werkte bij veel van zijn ontwerpen samen met de Arnhemse glazenier J.H. E. (Henk) Schilling. Deze ontwierp de prachtige mozaïeken die zich nog in de monumentale hal bevinden.

Mozaïek van Henk Schilling

Ook de ronde glas-in-lood-ramen boven de bordestrappen zijn van zijn hand. Het park voor De Hooge Riet is ontworpen door tuinarchitect Jan Vroom, een telg uit het tuinarchitectengeslacht Vroom, die zich rond het midden van de twintigste eeuw tot een specialist in het ontwerpen van gestichttuinen ontwikkelde.  

Achter het gebouw bevindt zich het ketelhuis en Mortuarium. Beiden zijn in dezelfde stijl gebouwd als het hoofdgebouw en vallen ook onder het Rijksmonument. Bijzonder is dat De Hooge Riet geheel symmetrisch van opzet is en bestaat uit een verhoogde middenpartij en lagere L-vormige zijvleugels. In het middengebouw bevind zich een boogvormige ingang met sieromlijsting en een glazen deurpartij met een sierlijk gesmeed deurhek. De beide zijvleugels hebben aan de uiteinden een uitgebouwde, in beton uitgevoerde, gekromde pergola met een achtzijdig theekoepeltje, die gedeeltelijk open zijn. Wat opvalt zijn de ronde, van natuursteen gemaakte ramen. Deze ramen zijn door het gehele gebouw doorgevoerd, zelfs in het Mortuarium. In en op het gehele gebouw zijn kleine maar bijzondere details aangebracht. Zo is er een sierlijke windwijzer in de vorm van een edelhert. En op de T-vormige bijgebouwen bevinden zich houten klokkenstoeltjes. In de monumentale hal bevinden zich nog de tien originele ronde en met bijzonder tegelwerk omklede zuilen.  

De Hooge Riet in oorlogstijd

Op 1 sept. 1944 werd op bevel van de Duitse Wehrmacht het sanatorium ontruimd (evenals de villa’s Hoogstede, Rustoord en Ruimzicht). Het sanatorium moest een ‘Kriegslazarett’ worden. Er werden grote rode kruizen op het dak aangebracht  (dit moest bescherming bieden tegen luchtaanvallen), de patiënten werden verdeeld over de andere paviljoens op Veldwijk. In de kelder bevinden zich (nog steeds) enkele bomvrije kelders. Na de oorlog, in juni 1945 al, kon een deel van De Hooge Riet alweer in gebruik worden genomen. En er was nagenoeg haast geen schade. Integendeel: er bleek door de Duitsers zelfs een keuken te zijn aangebouwd. In dezelfde stijl en steensoort!!!  

Enkele jaren geleden waren er plannen om dit gebouw te verkopen. Het zou door een particuliere woonzorginstelling gekocht worden om er exclusieve zorg aan ouderen te bieden. Het is er gelukkig niet van gekomen. Veldwijk, maar ook Ermelo mag trots zijn op zo’n prachtig gebouw.

125 jaar Veldwijk. Gelukkig, toch een feest.

Afgelopen dinsdagmiddag was de presentatie van het boek ‘Vervlogen tijden’. Het boek, samengesteld door een drietal bestuursleden van de Seniorenclub Veldwijk Centraal, werd aangeboden aan dokter Bert Boerman, de oudste arts die lid is van deze club. Uiteraard is zijn verhaal ook opgenomen in dit prachtige boek.

Boerman (r) bekijkt het boek wat hij van Mol (l) ontving

Boerman gaf aan het een geweldig initiatief te vinden. Niet alleen omdat er vanwege het jubileum een boek is uitgegeven, maar ook om de inhoud van de verhalen. ‘Hiermee is de geschiedenis van Veldwijk weer een boek rijker’, aldus de oud psychiater.

Gelukkig gaf de directie van Veldwijk ook acte de precense. Regiodirecteur Henk Schouten mocht ook een exemplaar van het boek in ontvangst nemen. En ook hij was blij met het boek (én het initiatief). Dat hij zelf een oud ‘Veldwijker’ is, speelt hierin wellicht een beetje mee. Hij werkte ooit (lang geleden) als verpleegkundige (en afdelingshoofd) op Veldwijk en kent immers veel van de in het boek opgenomen medewerkers.

De Ontvangstzaal zat vol met gepensioneerden en genodigden. Tijdens de jaarlijkse eindejaarsbijeenkomst werd het boek gepresenteerd. Voorzitter Frans Mol vertelde over de totstandkoming van dit boek. Eigenlijk wilde ze alleen een bundel verhalen samenstellen –  gekopieerd met een nietje – waarbij gebruik zou worden gemaakt van de verhalen die ooit al eens in de Veldwijkbladen hadden gestaan. Daar was men al tevreden mee. Totdat ze ons om hulp vroegen. Tja, toen werd het anders. Het werd een echt boek. Maar, ondanks onze hulp, was het wel hún boek. En dat bleef het. (Wat waren ze blij én trots toen we afgelopen maandagmiddag 500 exemplaren van hun boek bij hen afleverden).

In het voorwoord – met een pen geschreven, typen doet ze uit principe niet – schrijft

Voorwoord van Liesbeth

 bestuurslid Liesbeth van Seventer: ‘Verba volant, Scripta manent, het gesproken woord vervliegt, het geschrevene blijft. (…) De verhalen in dit boek zijn mooie, openhartige, boeiende, grappige en vaak ook ontroerende verhalen.’

Tot haar grote verrassing bleek ze zelf ook in het boek voor te komen. Het kostte ons, en mede-samenstelster Ineke Romkes, heel wat moeite om dit voor haar verborgen te houden (we haalden ‘haar pagina’ uit de proefdrukken enzo), maar het is gelukt. Waarom Liesbeth? Veel verhalen en interviews met de medewerkers werden door Liesbeth geschreven. Zestien van de gepubliceerde 56 verhalen kwamen van haar. Wij vonden dat ze daarom zelf ook een plaats in het boek verdiende.

Jammer dat de oude tuinman, die in het boek zo enthousiast en vol dankbaarheid vertelt over zijn tijd op Veldwijk (hij ging in oktober 1984 met pensioen!), deze uitgave niet meer heeft mogen meemaken. Hij overleed afgelopen vrijdag op 87 jarige leeftijd. Maar wel mooi voor zijn kinderen en klein- en achterkleinkinderen dat zijn verhaal vertelt blijft worden.

Niet alleen het bestuur was blij en trots, ook de leden van de Seniorenclub die de boeken uitgereikt kregen, reageerden verrast. Vooral toen een tiental ontdekten dat ze er zelf in voor kwamen. Een grote verrassing.  De seniorenclub weet van Veldwijks jubileum toch een feest(je) te maken.

Het boek ‘Vervlogen tijden’ geeft een goed beeld van 125 jaar Veldwijk, vooral over het wérken op Veldwijk. De verhalen van de hoge hekken om de paviljoenen, doen je niet terug verlangen naar die tijd. De sfeer, de saamhorigheid onderling doen dit juist wel. ‘Mocht het af en toe maar weer eens zijn zoals vroeger’, denk ik soms.  Daar zou het op Veldwijk niet slechter op worden.

In het boek komt ook Aaltje Brink aan het woord. Ze begon in 1922 de driejarige verpleegstersopleiding op Veldwijk.

Aaltje Brink, links

Als 18 jarige Luttense betrad ze een heel nieuwe wereld. Van het platteland in Overijssel naar de Veluwe. Wat een moed! Ze vertelt over haar tijd op Veldwijk; een leuke, maar ook moeilijke tijd. Er stonden hoge hekken om de paviljoenen en er moest hard gewerkt worden (vooral in het huishouden). Maar, eerlijk als ze was, vertelt ze ook over de heimwee die ze had, toen ze een half jaar niet naar huis mocht vanwege een griepepidemie. Tante Aaltje Brink is de oudere zus van mijn oma Stien Hofsink-Brink. Een sterk geslacht, die Brinks. Tante Aaltje werd 94 en oma is ondertussen al ruim 105!   

In het boek komen ook een aantal functies voor die niet meer bestaan. Zo komt de heer van der Hoorn aan het woord, hij was ziekenbezoeker. Maar ook de nazorgbroeder (de voorloper van de huidige maatschappelijk werker) doet zijn verhaal. Ook de bloemist en het hoofd van de naaikamer zijn niet meer op Veldwijk te vinden. De taken die bij deze functies hoorden werden overgeheveld naar anderen, zowel binnen als buiten de instelling.

Het Ermelo’s Weekblad schonk aandacht aan de presentatie van het boek.

Ermelo’s Weekblad 14 dec. 2011

Mooi dat hierdoor ook veel Ermeloërs en niet-Veldwijkers, kennis kunnen nemen van deze uitgave. En dat ze dit boek ook kunnen kopen.

‘Vervlogen tijden’, een prachtig geschiedenisboek. En omdat er nog zeker een tiental verhalen niet in dit boek opgenomen zijn, blijft er altijd de mogelijkheid dat er een deel 2 gaat komen!

125-jarig bestaan… een feest?

De afgelopen maanden zijn Natalie en ik bezig geweest met een boek wat in opdracht van de Seniorenclub Veldwijk Centraal wordt uitgegeven. De Seniorenclub is een tiental jaren geleden opgericht nadat een aantal gepensioneerden aangaven enkele keren per jaar met elkaar leuke dingen te willen doen. Er werd een (actief) bestuur aangesteld en er worden verschillende activiteiten georganiseerd: van fietstochtjes tot dagjes uit en meerdaagse buitenlandse vakanties. Het bestuur van de Seniorenclub geeft elk jaar, aan het eind van het jaar, aan haar leden – zo’n 180 personen – een kerstkado. Dit jaar wilden ze het anders doen. Veldwijk bestaat immers 125 jaar en zij hebben daarvan een groot deel zelf meegemaakt. Nadat er in de organisatie naar een eventueel jubileumfeest werd geïnformeerd, bleek dat er helemaal geen feest werd gehouden.

Als ik dit zo schrijf, krijg ik een soort van déjà-vu. Hadden we dit immers ook al niet met de begraafplaatsen meegemaakt? De raad van bestuur vond (en vind) het niet belangrijk om respect te tonen voor de overleden patiënten en medewerkers die begraven liggen op de begraafplaatsen van Veldwijk. Er werd al jaren geen onderhoud gedaan op de begraafplaatsen waardoor veel waardevolle, cultuurhistorische zaken (stenen, baarhuisje etc.) verdwenen. Daarvoor hadden we in 2008 immers de Stichting Begraafplaatsen Ermelo-Veldwijk opgericht: nl. om datgene wat de raad van bestuur nalaat en naliet, juist wél te doen!

Wanneer het bestuur van de Seniorenclub onze medewerking vraagt bij het realiseren van een soort van boekje, hebben ze de juiste personen te pakken. Wij gaan juist voor het behoud van de historie van de inrichting Veldwijk. Na een brainstormsessie besluiten we de verhalen van oud medewerkers over Veldwijk in een écht boek te vatten. De verhalen waren er immers al, ze hoefden alleen op- en uitgezocht worden. Ze stonden ooit in de Veldwijkmagazines. Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw werden er een tweetal informatiebladen uitgegeven binnen Veldwijk; een ‘Nieuwsbrief van en voor medewerkers’ en ‘De Brug, patiëntenblad van Veldwijk’. In 1981 werd besloten om deze beide nieuwsbrieven samen te voegen tot ‘De Combinatie, maandblad van Veldwijk’.

Een nummer van De Combinatie

Dit magazine bleef tot 2000 verschijnen. Er zijn in totaal 120 bladen uitgekomen. Wat een enorme hoeveelheid informatie is er in die jaren verzameld. Informatie over de organisatie, ontwikkelingen in de GGz, over patiënten, familie, medicatie, landelijke items, en Veldwijks ‘human interest-verhalen’. Over nieuwe medewerkers, nieuwe leerlingengroepen, functies, afdelingen, verhuizingen, verbouwingen en wat al niet meer. Maar bovenal waren de verhalen, interviews van en met medewerkers geliefd. Verhalen over motivatie, betrokkenheid, het verleden en heden en de veranderde mentaliteit en maatschappij. In 2000 ging Veldwijk fuseren en werd Meerkanten GGz. De redactie van De Combinatie, waar ik deel van uitmaakte, besloot dat met een nieuwe organisatie ook een nieuw blad moest komen. De Combinatie stopte, De Bovenkamer zag het levenslicht. Uiteraard werd de inhoud en de lay-out aangepast aan de tijd, maar wat bleef waren de verhalen van en over medewerkers. Helaas besluit de Raad van Bestuur (‘ze leren het nooit…’) in 2005 dat de uitgave van een informatief magazine te duur is voor een organisatie die moet bezuinigen en stopt de financiering hiervan. De laatste De Bovenkamer komt in 2005 uit. Als in 2006 de instelling Veldwijk (die overigens dan al niet meer zo heet) 120 jaar bestaat, wordt besloten een boekje uit te geven waarin de geschiedenis van Veldwijk en de relatie die het heeft/had met het dorp Ermelo, beschreven staat. Ik mocht het boekje ‘Over het spoor’ samen met Hans van Dijk schrijven. We hoopten dat dit boekje de eerste zou worden in een reeks. Er is immers genoeg over (de geschiedenis van) Veldwijk te schrijven? Helaas, er komt geen volgend deel. In 2011 wordt er weer gefuseerd, de organisatie wordt nóg groter. Veldwijk werd Meerkanten GGz en is nu GGz Centraal. Een neveneffect van deze vergroting is dat er nu nog minder gevoel voor de geschiedenis van het eerst zo ‘fiere’ landgoed Veldwijk, bij het management aanwezig is.

Het oude paviljoen Laanzicht

U ziet dat het mij niet lukt mijn frustratie voor me te houden. Sorry, ik heb het toch echt geprobeerd. Blijkbaar werd de fusie begin dit jaar, belangrijker gevonden dan de geschiedenis in ere houden, want ook bij het 125-jarig bestaan van Veldwijk in 2011 wordt er niets mee gedaan. Gelukkig zijn er anderen die er wél de waarde van inzien. Zo ook de Seniorenclub. Vandaar dat er volgende week een prachtig boekje uitkomt met verhalen van medewerkers die de geschiedenis van Veldwijk vertellen. Alle artikelen hebben in de loop der jaren in de genoemde Veldwijkbladen gestaan. We hebben ze weer uit de kast gehaald, afgestoft en van een passende foto voorzien. Deze verhalen zijn het namelijk waard gelezen te worden. De dokter, de bloemist, de veldwachter, de verpleegster, de psycholoog, het groepshoofd, de dominee, de administratief medewerker, de medewerker plantsoengroep, de zenuwarts, de timmerman, de kok, de huishoudelijk medewerkster, de medewerkster van het winkeltje, de nazorgbroeder, het hoofd van de naaikamer, de ziekenbezoeker en nog veel meer functies komen in dit boekje voorbij. De eerste geïnterviewde begon in 1906 als verpleegster op Veldwijk, de laatste zwaaide in deze eeuw af. Vanuit alle lagen van het gesticht Veldwijk vertellen medewerkers hun ervaringen, hun gevoel en beleving en bovenal hun betrokkenheid bij ‘hun’ Veldwijk. Ere wie ere toekomt. Toch?

Het boek Vervlogen tijden

Het boek ‘Vervlogen tijden’ vertelt de geschiedenis van Veldwijk, de geschiedenis van de ontwikkeling van een psychiatrisch ziekenhuis van 1886 tot een grote GGz-instelling in 2011. En omdat het bestuur van de Seniorenclub besloot het niet alleen aan haar leden aan te bieden, maar het ook te koop aan te bieden, is het voor iedereen mogelijk een exemplaar te verkrijgen. Het boek is een prachtig geschenk voor wie betrokken is bij de zorg, bij Veldwijk en/of bij Ermelo. Het boek heeft 128 pagina’s en bevat vele prachtige foto’s. De prijs van het boek bedraagt € 12,50.

Aan het eind van mijn blog kan ik op de vraag die in de titel staat, volmondig ‘ja’ zeggen.

Ik blijf echter nog wel met een vraag zitten: waar moeten vandaag de dag deze verhalen verteld en beschreven worden?